Dzia\u0142ania po\u017carnicze, akcje ratunkowe, przenoszenie dzieci do nowych plac\u00f3wek, prowadzone dochodzenie w celu ustalenia przyczyn po\u017caru i inne dzia\u0142ania trwa\u0142y wiele dni. W ko\u0144cu, 28 lutego 1985 r. w sali Urz\u0119du Miasta i Gminy we Wronkach odby\u0142o si\u0119 uroczyste spotkanie, podczas kt\u00f3rego wr\u0119czono odznaczenia oraz podsumowano wszystkie dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n
Aby uczci\u0107 pami\u0119\u0107 ofiar tragicznego w skutkach po\u017caru oraz stra\u017cak\u00f3w, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w akcji gaszenia ognia i ratowania wychowank\u00f3w Domu Dziecka we Wronkach organizatorzy, kt\u00f3rymi s\u0105: Gmina Wronki, Dom Zakonny Ojc\u00f3w Franciszkan\u00f3w, Ochotnicza Stra\u017c Po\u017carna, Muzeum Ziemi Wronieckiej, Wroniecki O\u015brodek Kultury i portal Moje Wronki, a tak\u017ce radna Rady Miasta i Gminy Wronki p. Violetta Koz\u0142owska przygotowali uroczysto\u015b\u0107, w ramach kt\u00f3rej zaplanowano msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 w intencji ofiar po\u017caru, po\u015bwi\u0119cenie pami\u0105tkowej tablicy oraz spotkanie os\u00f3b bezpo\u015brednio zwi\u0105zanych z wydarzeniem. Do dzia\u0142ania do\u0142\u0105czyli tak\u017ce: p. Pawe\u0142 Bugaj oraz p. Gra\u017cyna Ka\u017amierczak przygotowuj\u0105c okoliczno\u015bciow\u0105 wystaw\u0119 fotografii z po\u017caru, autorstwa p. Paw\u0142a Bugaja.<\/p>\n\n\n\n
Jednym z zaplanowanych dzia\u0142a\u0144 by\u0142o r\u00f3wnie\u017c przygotowanie niniejszego opracowania, kt\u00f3re przede wszystkim zawiera dwa teksty po\u015bwi\u0119cone tragicznym wydarzeniom sprzed 40 lat oraz zdj\u0119cia ukazuj\u0105ce budynek klasztoru przed i po po\u017carze. <\/p>\n\n\n\n
Pierwszy z poni\u017cszych tekst\u00f3w opracowany zosta\u0142 przez stra\u017cak\u00f3w OSP Wronki: dh Stefana Kaszkowiaka i dh Andrzeja Liszkowskiego i zamieszczony w opracowaniu \u201eKalendarium Stra\u017cy Po\u017carnych MiG Wronki\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\u201eW nocy z 17 na 18 grudnia 1984 roku we Wronkach dosz\u0142o do tragedii. O godzinie 3:30 ryk syren og\u0142osi\u0142 alarm dla stra\u017cak\u00f3w. Alarm, jakich wiele s\u0142ysz\u0105 stra\u017cacy, ale jak\u017ce odmienny w skutkach. Pali\u0142 si\u0119 Pa\u0144stwowy Dom Dziecka, kt\u00f3ry mie\u015bci\u0142 si\u0119 w starych klasztornych zabudowaniach ojc\u00f3w franciszkan\u00f3w. Budynek sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech kondygnacji. Po\u017car wybuch\u0142 w prawym skrzydle, na drugim pi\u0119trze. Stra\u017cak\u00f3w o po\u017carze na polecenie dyrektora Domu Dziecka Tadeusza Urbaniaka \u2013 powiadomi\u0142 palacz. Dyrektor poparzony rzuci\u0142 si\u0119 ratowa\u0107 dzieci, kilkoro sprowadzi\u0142 na d\u00f3\u0142. Po przyje\u017adzie na miejsce po\u017caru jednostek OSP Wronki, OSP Wromet, OSP Spomasz, stwierdzono, \u017ce z okna na poddaszu wydobywa\u0142y si\u0119 k\u0142\u0119by dymu i ogie\u0144. W pokoju tym znajdowa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119cioro dzieci, w wieku od 3 do 8 lat. Po cz\u0119\u015bciowym opanowaniu ognia, dodatkowym utrudnieniem by\u0142o niewy\u0142\u0105czone napi\u0119cie elektryczne, nast\u0105pi\u0142a najbardziej dramatyczna cz\u0119\u015b\u0107 akcji. Wej\u015bcie stra\u017cak\u00f3w do p\u0142on\u0105cego budynku. Nie zawahali si\u0119: Dh Walerian Tafelski, Dh Zdzis\u0142aw Dzik, Dh Adam B\u0105kowski, Dh Kazimierz Kwa\u015bny.<\/p>\n\n\n\n
K\u0142\u0119by dusz\u0105cego dymu uniemo\u017cliwia\u0142y poruszanie si\u0119 po korytarzu na drugim pi\u0119trze. Trzeba by\u0142o na\u0142o\u017cy\u0107 maski, kt\u00f3re jeszcze bardziej utrudnia\u0142y widoczno\u015b\u0107. Kazimierz Kwa\u015bny p\u00f3\u017aniej powiedzia\u0142: \u201eCho\u0107 mia\u0142em latark\u0119 nie widzia\u0142em nic\u201d. W mi\u0119dzy czasie przyjecha\u0142y dalsze jednostki z \u201eWrometu\u201d i \u201eSpomaszu\u201d, kt\u00f3re przyst\u0105pi\u0142y do gaszenia. Mimo b\u0142yskawicznego dzia\u0142ania, po kilku minutach znaleziono pierwsze nieprzytomne dziecko. Od tego momentu wszyscy zacz\u0119li liczy\u0107\u2026 Wiadomo by\u0142o, \u017ce w pokojach zosta\u0142o dziesi\u0119cioro dzieci. Po chwili wszystkie dzieci zosta\u0142y odszukane. Znaleziono tak\u017ce niedaj\u0105cego znaku \u017cycia dyrektora Domu Dziecka Tadeusza Urbaniaka, kt\u00f3ry ratuj\u0105c swoich podopiecznych straci\u0142 przytomno\u015b\u0107. Po zniesieniu wszystkich na r\u0119kach na parter natychmiast przyst\u0105piono do reanimacji. W tej cz\u0119\u015bci akcji wyr\u00f3\u017cnili si\u0119: Dh Adam B\u0105kowski i Dh Zdzis\u0142aw Dzik oraz stra\u017cacy z innych jednostek. Niestety mimo intensywnych zabieg\u00f3w medycznych nie uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 \u017cycia o\u015bmiorga dzieci i ich dyrektora.<\/p>\n\n\n\n
To wszystko dzia\u0142o si\u0119 wewn\u0105trz budynku, a na zewn\u0105trz ca\u0142y czas trwa\u0142a akcja gaszenia po\u017caru, dzia\u0142ania prowadzi\u0142o 20 jednostek. Dzi\u0119ki \u015bmia\u0142ej akcji stra\u017cak\u00f3w uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 s\u0105siaduj\u0105cy z Domem Dziecka XVII wieczny Ko\u015bci\u00f3\u0142. Na miejsce zdarzenia przyby\u0142 Komendant Wojew\u00f3dzki Stra\u017cy Po\u017carnych p\u0142k. po\u017c. A. Walig\u00f3rski oraz jego zast\u0119pcy. Tak wi\u0119c na miejscu ognia znalaz\u0142 si\u0119 ca\u0142y sztab ludzi do\u015bwiadczonych i zaprawionych w walce z czerwonym kurem. Mimo to straty materialne by\u0142y du\u017ce. Nikt wtedy jeszcze nie wiedzia\u0142, \u017ce o\u015bmioro dzieci i ich dyrektor nie \u017cyj\u0105. Stwierdzono to w szpitalach w Czarnkowie i w Szamotu\u0142ach. By\u0142 to szok dla ludzi zgromadzonych na chodnikach jak i dla samych stra\u017cak\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142o\u017cyli ogromny wysi\u0142ek w ratowanie ich \u017cycia. Jedynie dh Zdzis\u0142aw Dzik, zawo\u017c\u0105c jedn\u0105 z rannych dziewczynek do szpitala w Czarnkowie by\u0142 z siebie zadowolony; lekarz orzek\u0142, \u017ce istnieje nadzieja, i\u017c b\u0119dzie \u017cy\u0142a. P\u00f3\u017aniej dh ten powiedzia\u0142: \u201dWierzy\u0142em, \u017ce moja dziewczynka prze\u017cyje. Ratowa\u0142em j\u0105 tak, jakby by\u0142a moim w\u0142asnym dzieckiem\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Akcja ga\u015bnicza trwa\u0142a jeszcze d\u0142ugo. Na twarzach stra\u017cak\u00f3w wida\u0107 by\u0142o zm\u0119czenie. Przedstawiciele Komendy G\u0142\u00f3wnej obecni przy po\u017carze wysoko ocenili stra\u017cak\u00f3w. Powiedzieli: \u201eWszystko, co by\u0142o mo\u017cliwe do wykorzystania zosta\u0142o wykorzystane\u201d. Nale\u017cy tak\u017ce nadmieni\u0107, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo ofiarnie pomog\u0142o przy ewakuacji budynku, a s\u0142u\u017cby gastronomiczne zapewni\u0142y ciep\u0142y posi\u0142ek dla stra\u017cak\u00f3w bior\u0105cych udzia\u0142 w akcji. W\u0142adze miasta z naczelnikiem M. Bartkowiakiem na czele zapewni\u0142y pomoc w czasie ewakuacji (transport) zak\u0142adaj\u0105c jednocze\u015bnie w urz\u0119dzie miasta centrum informacyjne. Dzieci przetransportowano do hotelu robotniczego w \u201eSpomaszu\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Po\u017car prawdopodobnie powsta\u0142 od instalacji elektrycznej, a drewniane stropy i drewniana konstrukcja dachu okaza\u0142y si\u0119 niezwykle \u0142atwopalne. Wypali\u0142o si\u0119 drugie pi\u0119tro i poddasze budynku.<\/p>\n\n\n\n
W dniu 7 stycznia 1985r. na wniosek wojewody pozna\u0144skiego Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Poznaniu podj\u0119to uchwa\u0142\u0119 o przekazaniu kwoty 1 miliona z\u0142 z przeznaczeniem na odbudow\u0119 Domu Dziecka we Wronkach.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnie\u017c wojewoda pozna\u0144ski zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z apelem do zak\u0142ad\u00f3w pracy, instytucji i spo\u0142ecze\u0144stwa wojew\u00f3dztwa pozna\u0144skiego o pomoc w zapewnieniu \u015brodk\u00f3w finansowych umo\u017cliwiaj\u0105cych odbudow\u0119 spalonego Domu Dziecka.<\/p>\n\n\n\n
28 lutego 1985r. w sali Urz\u0119du Miasta i Gminy we Wronkach odby\u0142o si\u0119 uroczyste spotkanie, podczas kt\u00f3rego wr\u0119czono odznaczenia OSP. Na spotkanie zostali zaproszeni stra\u017cacy, kt\u00f3rzy z du\u017cym zaanga\u017cowaniem brali udzia\u0142 w akcjach gaszenia po\u017caru w Domu Dziecka na terenie Miasta i Gminy Wronki. Przybyli tak\u017ce: Komendant Wojew\u00f3dzki SP w Pile – po\u017c. p\u0142k. in\u017c. A. Walig\u00f3rski, Komendant Rejonowy ZOSP w Czarnkowie \u2013 kpt. in\u017c. W. Paw\u0142owski, Pierwszy Sekretarz PZPR Miasta i Gminy Wronki \u2013 St. Wroczy\u0144ski, Cz\u0142onek ZG ZOSP- dh St. Biniak.<\/p>\n\n\n\n
Po kr\u00f3tkim przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym przez Komendanta Wojew\u00f3dzkiego Stra\u017cy Po\u017carnych zosta\u0142y wr\u0119czone medale z\u0142ote i srebrne za zas\u0142ugi dla po\u017carnictwa. Z\u0142ote medale otrzymali: J\u00f3zef Srech, Bogdan \u0141uczak, Benedykt Pujanek, Walerian Tafelski; a srebrne medale otrzymali: Zdzis\u0142aw Zaporowski, Adam B\u0105kowski, Wojciech Niewiedzia\u0142, Mieczys\u0142aw Zastr\u00f3\u017cny i Zdzis\u0142aw Dzik.<\/p>\n\n\n\n
Za znakomite zas\u0142ugi w akcji gaszenia Domu Dziecka we Wronkach OSP otrzyma\u0142o list pochwalny od Komendanta Wojew\u00f3dzkiej Stra\u017cy Po\u017carnej w Pile o nast\u0119puj\u0105cej tre\u015bci: \u201eW dniu 18 grudnia 1984 roku wybuch\u0142 po\u017car Pa\u0144stwowego Domu Dziecka we Wronkach. Zawiadomione natychmiast jednostki ZSP i OSP przyst\u0105pi\u0142y do akcji ratunkowej. Po przeprowadzeniu analizy i ocen ustalono, \u017ce wyj\u0105tkowo ofiarnie w tej akcji uczestniczy\u0142a Wasza jednostka, kt\u00f3ra jak zawsze nie patrz\u0105c na skutki podj\u0119\u0142a akcj\u0119 ratowania dzieci i mienia. Ofiarno\u015b\u0107 i oddanie w tym spo\u0142ecznie wa\u017cnym dzia\u0142aniu s\u0105 nast\u0119pstwem dobrze prowadzonej pracy organizacyjnej i spo\u0142ecznego oddania skupionych w Ochotniczej Stra\u017cy Po\u017carnej we Wronkach cz\u0142onk\u00f3w.<\/em> Za aktywny udzia\u0142 w tej akcji i innych dzia\u0142aniach OSP, ofiarno\u015b\u0107 i zaanga\u017cowanie w s\u0142u\u017cbie po\u017carnej wyra\u017cam Wam najserdeczniejsze podzi\u0119kowania.<\/em> \u017bycz\u0119 wiele osobistego szcz\u0119\u015bcia cz\u0142onkom OSP i ich rodzinom oraz dalszych osi\u0105gni\u0119\u0107 w dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej dla dobra naszej Ojczyzny\u201d. Podpisano p\u0142k. po\u017c. mgr Andrzej Walig\u00f3rski.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n Drugim opracowaniem opisuj\u0105cym tragiczny po\u017car we wronieckim Domu Dziecka jest artyku\u0142 p. Anny Foreckiej pt. \u201eTragiczna Noc\u201d, zamieszczony w Tygodniku Pilskim w styczniu 1985 r. (nr 3, [261]). Autorka, najprawdopodobniej jako jedna z pierwszych, przygotowa\u0142a tak obszern\u0105, szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 i jednocze\u015bnie emocjonaln\u0105 prac\u0119.<\/p>\n\n\n\n \u201eZa tydzie\u0144 mia\u0142y by\u0107 \u015bwi\u0119ta. Te najmilsze ze wszystkich \u015bwi\u0105t, z prezentami, pachn\u0105c\u0105 choink\u0105 obwieszon\u0105 \u015bwiecide\u0142kami, z kol\u0119dami, makowcem. Dzieci czeka\u0142y na nie z ut\u0119sknieniem, czeka\u0142y tak\u017ce na pierwszy \u015bnieg, bo na podw\u00f3rzu zainstalowano w\u0142a\u015bnie lampy sodowe, kt\u00f3re o\u015bwietla\u0107 mia\u0142y lodowisko. Takie niedu\u017ce, ale w sam raz dla tej garstki dzieciarni. Na \u015bwi\u0119ta mia\u0142y tu zosta\u0107 wszystkie dzieci pr\u00f3cz tr\u00f3jki Szymkowiak\u00f3w, kt\u00f3rych matka otrzyma\u0142a w\u0142a\u015bnie zgod\u0119 S\u0105du Rodzinnego w W\u0105growcu na zabranie dzieci do domu.<\/p>\n\n\n\n Ale to nic, \u017ce tutaj. Tu by\u0142o naprawd\u0119 dobrze, ciep\u0142o, w\u0142a\u015bnie \u2013 ciep\u0142o. To przecie\u017c w ko\u0144cu by\u0142 ich dom od lat. Dom, prawdziwy dom, cho\u0107 nazwa brzmia\u0142a tak oficjalnie, zimno. Wszyscy we Wronkach wiedzieli, \u017ce Tadeusz Urbaniak, dyrektor, dba\u0142 o te dzieciaki jak o w\u0142asne, ze zgromadzi\u0142 w Domu Dziecka tyle sprz\u0119tu, zabawek, odzie\u017cy i innych r\u00f3\u017cno\u015bci, \u017ce mo\u017cna by\u0142o tym dobytkiem oddzieli kilka szk\u00f3\u0142 albo przedszkoli. Tu niczego nie mog\u0142o brakowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n – Pani \u2013 powie 10 grudnia przypadkowo spotkany na podw\u00f3rzu Domu Dziecka we Wronkach elektryk, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie zak\u0142ada\u0142 owe lampy sodowe \u2013 Urbaniak to by\u0142 cz\u0142owiek dusza, on \u017cycie by odda\u0142 za te dzieciaki.<\/p>\n\n\n\n I odda\u0142.<\/p>\n\n\n\n By\u0142 ostatnim, kt\u00f3rego stra\u017cacy wynie\u015bli z p\u0142on\u0105cego budynku. Ju\u017c nie \u017cy\u0142, r\u0119ce, a d\u0142onie przede wszystkim mia\u0142 poparzone, zdarte do krwi, kt\u00f3r\u0105 broczy\u0142 i kt\u00f3rej \u015blady zobaczy\u0107 by\u0142o mo\u017cna p\u00f3\u017aniej na \u015bcianach korytarzy. Kapitan ze statku schodzi ostatni. I do ostatka walczy\u0142 z \u017cywio\u0142em, kt\u00f3rego by\u0142 dziewi\u0105t\u0105 i ostatni\u0105 ofiar\u0105. Jeden ze stra\u017cak\u00f3w, kt\u00f3ry bra\u0142 udzia\u0142 nie tylko w akcji ga\u015bniczej, ale tak\u017ce w akcji ratowania i wynoszenia dzieci, pracownik \u201eWrometu\u201d, Jerzy Siemi\u0105tkowski, powie mi nast\u0119pnego dnia, \u017ce widzia\u0142 Urbaniaka ju\u017c bez \u017cadnych znak\u00f3w \u017cycia le\u017c\u0105cego przy \u0142\u00f3\u017cku dziecka skulonego ale z wyci\u0105gni\u0119tymi r\u0119kami w jego stron\u0119. Dziecko \u2013 jak opowiada\u0142 \u2013 tak\u017ce mia\u0142o r\u0119ce zawieszone, skierowane w stron\u0119 dyrektora. Oboje wygl\u0105dali jakby zastygli w ostatnim ge\u015bcie, jakby oboje chcieli z\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 i wr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia\u2026 Jerzy Siemi\u0105tkowski opowiedzia\u0142 jednak co\u015b, co by\u0142o wytworem jego wyobra\u017ani, kt\u00f3ra tak\u017ce innym \u015bwiatkom i uczestnikom tej tragedii podpowiada\u0142a zdarzenia nieprawdziwe i ma\u0142o prawdopodobne. Urbaniaka znaleziono w ko\u0144cu korytarza i w ca\u0142kiem innej pozycji.<\/p>\n\n\n\n Inni powiedz\u0105, \u017ce w oknie na drugim pi\u0119trze, tam gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 wszystkie sypialnie wychowank\u00f3w, widzieli pluszowego misia, takiego z jakim maluchy ch\u0119tnie zasypiaj\u0105, tul\u0105c do mi\u0119kkiego materia\u0142u twarzyczk\u0119. Czy ten mi\u015b by\u0142 naprawd\u0119, czy nie \u2013 nie wiadomo. Sp\u0142on\u0105\u0142 przecie\u017c nie tylko jeden mi\u015b, p\u0142on\u0119\u0142y lalki: Petronele, Ka\u015bki, Zo\u015bki, drewniane i plastikowe klocki, samochody, pewnie i stra\u017cackie, pewnie i karetka pogotowia. Jerzy Siemi\u0105tkowski powie tak\u017ce i to, \u017ce znalaz\u0142szy ostatnie z dzieci nie wiedzia\u0142 w pierwszej chwili, chwytaj\u0105c za jego n\u00f3\u017ck\u0119, czy to n\u00f3\u017cka du\u017cej lalki czy dziecka. Owini\u0119te to by\u0142o w koc. Mo\u017ce przez sen instynktownie wtuli\u0142o we\u0144 buzi\u0119, broni\u0105c si\u0119 przed \u015bmierciono\u015bnym dymem?<\/p>\n\n\n\n Dym by\u0142 g\u0119sty, czarny i cuchn\u0105cy. Stanowi\u0142 zapor\u0119, przez kt\u00f3r\u0105 wr\u0119cz nie spos\u00f3b by\u0142o si\u0119 przedosta\u0107. Ci, kt\u00f3rzy odwa\u017cyli si\u0119 wej\u015b\u0107 ba drugie pi\u0119tro bez maski przeciwgazowej albo tlenowej wracali szybko, wymiotuj\u0105c, pluj\u0105c krwi\u0105 i ocieraj\u0105c krew ciekn\u0105c\u0105 z nosa. Palacz, Stanis\u0142aw Karczmitowicz, jedyny z doros\u0142ych \u015bwiatk\u00f3w tej tragedii, zezna\u0142 w przes\u0142uchaniu, prowadzonym przez prokuratora Prokuratury Wojew\u00f3dzkiej, Stanis\u0142awa Szymczaka, \u017ce z korytarza drugiego pi\u0119tra wali\u0142 k\u0142\u0119bami dym czarny i g\u0119sty, ale bez \u015blad\u00f3w sadzy. Smr\u00f3d by\u0142 za\u015b taki, jak od pal\u0105cych si\u0119 szmat, albo gumy. Unosi\u0142 si\u0119 g\u00f3r\u0105, jedynie przestrze\u0144 dwadzie\u015bcia centymetr\u00f3w od pod\u0142ogi by\u0142a wolna od niego. Powiedzia\u0142 tak\u017ce i to, \u017ce biegn\u0105c boso na g\u00f3r\u0119 po\u015blizgn\u0105\u0142 si\u0119 i zsun\u0105\u0142 ze schod\u00f3w. Schody by\u0142y ju\u017c zalane wod\u0105 przez Urbaniaka. Potwierdzaj\u0105 to tak\u017ce uratowane dzieci. Dyrektor bowiem w pierwszym odruchu chcia\u0142 gasi\u0107 po\u017car sam. Porozci\u0105ga\u0142 w\u0119\u017ce, pr\u00f3bowa\u0142 uruchomi\u0107 hydrant, a gdy to si\u0119 nie uda\u0142o, nalewa\u0142 wod\u0119 w wiadra i zlewa\u0142 ni\u0105 korytarz. Niekt\u00f3re ze starszych dzieci pomaga\u0142y mu nosi\u0107 wod\u0119. A z hydrant\u00f3w nie mogli tak\u017ce skorzysta\u0107 stra\u017cacy, ci\u015bnienie wody by\u0142o zbyt s\u0142abe i wod\u0119 czerpano bezpo\u015brednio z Warty.<\/p>\n\n\n\n Tadeusz Urbaniak mia\u0142 tej nocy dy\u017cur. Pok\u00f3j wychowawczy znajdowa\u0142 si\u0119 po prawej stronie korytarza, granicz\u0105c z jednej strony z \u0142azienk\u0105, a z drugiej z sypialni\u0105 wychowank\u00f3w. Pewne jest, \u017ce gdy tylko zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce wybuch\u0142 po\u017car, pocz\u0105\u0142 niezmiernie ha\u0142asowa\u0107, biega\u0142 jak oszala\u0142y z jednej sypialni do drugiej, chcia\u0142 zbudzi\u0107 rozespane dzieciaki. Zbieg\u0142 tak\u017ce na parter, do Izolatki, wiedz\u0105c, \u017ce \u015bpi tak jak zwykle o tej porze nocny palacz. Kaza\u0142 mu wezwa\u0107 stra\u017c po\u017carn\u0105. Wbieg\u0142 tam na moment, Stanis\u0142aw Karczmitowicz, nie widzia\u0142 nawet jego twarzy, jego zakrwawionych d\u0142oni, a tylko odwr\u00f3con\u0105 sylwetk\u0119 odzian\u0105 w paski. Po tej koszuli pozna\u0142 dyrektora. Wezwa\u0142 stra\u017c, a sam pobieg\u0142 na to nieszcz\u0119sne drugie pi\u0119tro, krzycza\u0142: dyrektor, dyrektor!, ale nikt si\u0119 nie odzywa\u0142. Dzieci zbudzone przez Urbaniaka, by\u0142y ju\u017c na dole i ca\u0142e dygota\u0142y. Nie wiadomo, czy bardziej z zimna \u2013 wszak by\u0142y tylko w pi\u017camkach \u2013 czy ze strachu.<\/p>\n\n\n\n By\u0142a 3.20, kiedy zawy\u0142a alarmowa syrena stra\u017cacka. Stra\u017cacy z Ochotniczych Stra\u017cy Po\u017carnych zak\u0142adowych i miejskiej w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b docierali do stra\u017cnicy. Pierwszy przyby\u0142 Kazimierz Kwa\u015bny, pracownik Pilskich Fabryk Mebli, kt\u00f3ry wraz z innymi, co przybiegli chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej, stwierdzi\u0142, \u017ce telefon w remizie jest nieczynny, i drog\u0105 radiow\u0105 po\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z punktem alarmowym, sk\u0105d dowiedzia\u0142 si\u0119, gdzie si\u0119 pali. Ten telefon jak powie p\u00f3\u017aniej Walerian Tafelski, naczelnik OSP we Wronkach, by\u0142 niesprawny od d\u0142u\u017cszego czasu, co wielokrotnie stanowi\u0142o przedmiot interwencji na poczcie. Dopiero po po\u017carze zosta\u0142 naprawiony. Kazimierz Kwa\u015bny zezna\u0142, \u017ce po dotarciu na podw\u00f3rze Domu Dziecka byli troch\u0119 zdezorientowani, bo nigdzie nie by\u0142o wida\u0107 p\u0142omieni. Tylko stoj\u0105cy na progu Stanis\u0142aw Karczmitowicz poinformowa\u0142 ich co si\u0119 dzieje. Gdy Kwa\u015bny w aparacie tlenowym dotar\u0142 na drugie pi\u0119tro wraz z Walerianem Tafelskim, ca\u0142a kondygnacja by\u0142a ju\u017c mocno zadymiona. Szed\u0142 wolno, gdy\u017c zaparowa\u0142y mu szk\u0142a w masce i widzia\u0142 tyko na odleg\u0142o\u015b\u0107 20 cm. Z g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci boazerii spad\u0142y ju\u017c roz\u017carzone kawa\u0142eczki drewna i tli\u0142y si\u0119 inne materia\u0142y wyko\u0144czeniowe, ogie\u0144 powoli schodzi\u0142 na dolne partie \u015bciany. Z powodu s\u0142abej widoczno\u015bci, bo pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 tylko zwyk\u0142\u0105 latark\u0105, pocz\u0105\u0142 si\u0119 wycofywa\u0107 w kierunku schod\u00f3w, gdzie zauwa\u017cy\u0142 dw\u00f3ch innych stra\u017cak\u00f3w ze \u201eSpomaszu\u201d. Wraz z nimi pr\u00f3bowa\u0142 uruchomi\u0107 hydrant. Bezskutecznie. Wobec tego przyst\u0105pili do szukania dzieci, kt\u00f3re kolejno znosili na r\u0119kach na ni\u017csze kondygnacje.<\/p>\n\n\n\n Jednymi z pierwszych, kt\u00f3rzy dotarli do Domu Dziecka byli dwaj funkcjonariusze MO, pe\u0142ni\u0105cy s\u0142u\u017cb\u0119 na terenie miasta i wezwani tu przez radiotelefon. To oni w\u0142a\u015bnie korzystaj\u0105c z radiotelefonu \u015bci\u0105gn\u0119\u0142y z komisariatu maski przeciwgazowe, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y stra\u017cakom wej\u015bcie na drugie pi\u0119tro i wynoszenie dzieci. To oni, a tak\u017ce wielu innych stra\u017cak\u00f3w, pr\u00f3bowa\u0142o reanimowa\u0107 wyniesione dzieci stosuj\u0105c sztuczne oddychanie. Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142a si\u0119 pierwsza karetka Pogotowia Ratunkowego z Wronek, a nast\u0119pnie inne z Czarnkowa i Szamotu\u0142. Tylko dwoje z wyniesionych dzieci dawa\u0142o jeszcze znaki \u017cycia \u2013 Dorota Stromowska i Agnieszka Muras. O\u015bmioro dzieci w wieku od trzech do o\u015bmiu lat nie \u017cy\u0142o, zmar\u0142 tak\u017ce Tadeusz Urbaniak.<\/p>\n\n\n\n Fakt ten spo\u0142ecze\u0144stwo Wronek interpretowa\u0142o p\u00f3\u017aniej r\u00f3\u017cnie, m\u00f3wiono nawet, \u017ce zawiedli lekarze, \u017ce szpitale, do kt\u00f3rych zawieziono dzieci nie dysponowa\u0142y niezb\u0119dnym sprz\u0119tem. Prawda jest taka, \u017ce o\u015bmioro dzieci wyniesiono ju\u017c martwych. Podobnie zreszt\u0105 jak dyrektora Urbaniaka. W toku \u015bledztwa, a \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c wyniki sekcji zw\u0142ok i badania krwi, wykaza\u0142y tak wysokie st\u0119\u017cenie tlenku w\u0119gla we krwi, \u017ce ratunek nie by\u0142 ju\u017c mo\u017cliwy nawet, gdyby s\u0142u\u017cba zdrowia dysponowa\u0142a nie wiedzie\u0107 jakimi cudami techniki.<\/p>\n\n\n\n W tym czasie, kiedy jedni penetrowali sypialnie, inni gasili p\u0142omienie. By\u0142y one widoczne tylko w oknach wschodniego skrzyd\u0142a drugiego pi\u0119tra. Walerian Tafelski zezna\u0142, \u017ce w pierwszych chwilach strumie\u0144 wody kierowano z pomp umieszczonych na wozach bojowych. Wysoko\u015b\u0107 jednak by\u0142a znaczna i woda ledwie g\u0142aska\u0142a okna i mury. Dopiero po dostarczeniu podno\u015bnik\u00f3w ze stra\u017cy zawodowej w Trzciance i Zak\u0142adu Energetycznego w Szamotu\u0142ach mo\u017cna by\u0142o skutecznie walczy\u0107 z \u017cywio\u0142em.<\/p>\n\n\n\n W akcji ga\u015bniczej bra\u0142o udzia\u0142 dwana\u015bcie jednostek stra\u017cy po\u017carnej, w tym r\u00f3wnie\u017c z Komendy Wojew\u00f3dzkiej. Zast\u0119pca komendanta wojew\u00f3dzkiego, mjr Eugeniusz Kiszycki powiedzia\u0142 mi 19 grudnia, \u017ce walk\u0119 z ogniem utrudnia\u0142 brak wysokiej drabiny mechanicznej, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej dostarczono z Poznania. Myli\u0142o stra\u017cak\u00f3w r\u00f3wnie\u017c chwilowe zanikanie ognia. U\u017cywano piany, a potem lano wod\u0105 ca\u0142e kondygnacje i by\u0142y momenty, kiedy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce po\u017car zosta\u0142 ugaszony. Uczucie ulgi trwa\u0142o jednak kr\u00f3tko, po chwili jednak zn\u00f3w pojawia\u0142y si\u0119 j\u0119zyki p\u0142omieni. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce stropy Domu Dziecka we Wronkach mia\u0142y budow\u0119 kasetonow\u0105. By\u0142y drewniane, lecz ich wn\u0119trze wype\u0142nia\u0142a trzcina. Ogie\u0144 przemieszcza\u0142 si\u0119 w stropach z jednej kondygnacji na drug\u0105; gdy przesta\u0142a pali\u0107 si\u0119 pod\u0142oga, po chwili j\u0119zyki ognia pocz\u0119\u0142y trawi\u0107 sufit ni\u017cszej kondygnacji.<\/p>\n\n\n\n Akcja ga\u015bnicza trwa\u0142a do godziny 16 dnia nast\u0119pnego, a i p\u00f3\u017aniej gdzieniegdzie pojawia\u0142 si\u0119 dym.<\/p>\n\n\n\n Na miejsce po\u017caru biegli lub jechali wszyscy do kt\u00f3rych dotar\u0142a wiadomo\u015b\u0107 o nieszcz\u0119\u015bciu. Byli naczelnicy, sekretarze partii, rodziny stra\u017cak\u00f3w, ludzie przypadkowo obudzeni przez syren\u0119 alarmow\u0105. Powiedz\u0105 p\u00f3\u017aniej, \u017ce w pierwszej chwili po\u017car nie wydawa\u0142 si\u0119 gro\u017any, przera\u017ca\u0142 tylko dym i j\u0119zyki p\u0142omieni w szczytowej, wschodniej stronie budynku na drugim pi\u0119trze. Na ich oczach p\u00f3\u017aniej wynoszono martwe dzieci, spad\u0142y dach\u00f3wki, wali\u0142y si\u0119 stropy.<\/p>\n\n\n\n A noc zapowiada\u0142a si\u0119 spokojnie. Dzieci spa\u0142y, dyrektor wraz z palaczem inwentaryzowali na poddaszu meble przeznaczone do kasacji, a p\u00f3\u017aniej \u2013 jeszcze w obecno\u015bci \u017cony dyrektora, wychowawczyni Domu Dziecka \u2013 spokojnie w tr\u00f3jk\u0119 pili kaw\u0119 w pokoju wychowawcy. Przedtem, dla rozrywki, obaj m\u0119\u017cczy\u017ani grali chwil\u0119 w ping-ponga. Oko\u0142o godziny 23 \u0141ucja Urbaniak posz\u0142a do domu, a m\u0105\u017c pozosta\u0142 na terenie plac\u00f3wki, pe\u0142ni\u0105c zgodnie z wcze\u015bniejszymi ustaleniami nocny dy\u017cur. Na moment zszed\u0142 jeszcze do palacza, do kot\u0142owni i po kr\u00f3tkiej pogaw\u0119dce uda\u0142 si\u0119 do siebie na g\u00f3r\u0119.<\/p>\n\n\n\n Co robi\u0142 p\u00f3\u017aniej? Z ustale\u0144 Prokuratury Wojew\u00f3dzkiej i opinii bieg\u0142ych \u2013 Eugeniusza Kiszyckiego ds. po\u017carnictwa i Mariana Perczaka ds. elektrycznych \u2013 wynika, \u017ce Urbaniak chcia\u0142 napi\u0107 si\u0119 herbaty. W pokoju wychowawcy, co potwierdzi\u0142a w swoich zeznaniach wychowawczyni Anna Orli\u0144ska, znajdowa\u0142 si\u0119 blaszany dzbanek i grza\u0142ka, taka najzwyklejsza w \u015bwiecie, jak\u0105 wszyscy zabieramy ze sob\u0105 na wczasy. Wszyscy dy\u017curuj\u0105cy w nocy wychowawcy, korzystali z tego dzbanka i grza\u0142ki, tu parzy\u0142o si\u0119 kaw\u0119 lub herbat\u0119. Urbaniak dzbanek postawi\u0142 na pod\u0142odze i zm\u0119czony pracowitym dniem nie dotrwa\u0142, a\u017c zagotuje si\u0119 woda. Najprawdopodobniej zdrzemn\u0105\u0142 si\u0119 i obudzi\u0142 go sw\u0105d pal\u0105cej si\u0119 pod\u0142ogi, wyk\u0142adziny dywanowej i gumolitu, kt\u00f3rym pokryty by\u0142 parkiet. Wypalona dziura w pod\u0142odze, widoczna by\u0142a ju\u017c po ugaszeniu po\u017caru. Woda wygotowa\u0142a si\u0119, a roz\u017carzony dzbanek spowodowa\u0142 po\u017car. Tak orzekli biegli.<\/p>\n\n\n\n Przypuszcza si\u0119, \u017ce obudzony i przera\u017cony Urbaniak, odruchowo chwyci\u0142 ten dzbanek i on w\u0142a\u015bnie tak straszliwie poparzy\u0142 mu d\u0142onie.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego nie zdo\u0142a\u0142 obudzi\u0107 wszystkich dzieci? Dlaczego? To pytanie zapewne pozostanie bez odpowiedzi. Przypuszcza si\u0119, ze dzieci te by\u0142y ju\u017c nieprzytomne, mo\u017ce nawet nie \u017cy\u0142y, \u017ce w og\u00f3lnym pop\u0142ochu, wielkim przera\u017ceniu i czarnej zas\u0142onie dymnej nie wsz\u0119dzie uda\u0142o si\u0119 Urbaniakowi i starszym dzieciom dotrze\u0107. Ale przecie\u017c w poszczeg\u00f3lnych sypialniach umieszczono celowo dzieci m\u0142odsze ze starszymi, wiec czemu te starsze nie \u015bci\u0105gn\u0119\u0142y z \u0142\u00f3zek tych m\u0142odszych? To pytanie te\u017c zadaj\u0105 sobie prawie wszyscy. Ale to nie ca\u0142kiem tak, pewne jest bowiem, \u017ce niekt\u00f3re z nich takie pr\u00f3by podejmowa\u0142y. Czternastoletnia Beata Gudynowska, na przyk\u0142ad uratowa\u0142a o\u015bmioletniego ch\u0142opca, kilkunastoletni ch\u0142opak ci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 innego malucha, kt\u00f3ry jednak mu si\u0119 wyrwa\u0142.<\/p>\n\n\n\n Ofiarami po\u017caru jest tr\u00f3jka rodze\u0144stwa Szymkowiak\u00f3w, czw\u00f3rka Szyma\u0144skich i sze\u015bcioletnia Ewa Ulewicz. Adam i Andrzej Szyma\u0144scy spali w jednej sypialni, Jacek i Edyta w dw\u00f3ch innych. Tych dwoje by\u0142o jedynymi ofiarami w swoich pokojach, pozosta\u0142e dzieci ocala\u0142y. Los wybra\u0142 rodze\u0144stwa tak, jakby kto\u015b palcem pokaza\u0142, kogo skaza\u0107 na \u015bmier\u0107. Wybra\u0142 te\u017c Szymkowiak\u00f3w, kt\u00f3rzy nast\u0119pnego dnia mieli jecha\u0107 na \u015bwi\u0119ta do domu.<\/p>\n\n\n\n Tragedia we Wronkach poruszy\u0142a do g\u0142\u0119bi wszystkich. Spo\u0142ecze\u0144stwo miasta okaza\u0142o i zadeklarowa\u0142o daleko id\u0105c\u0105 pomoc wychowankom, zak\u0142ady pracy udost\u0119pni\u0142y sprz\u0119t i materia\u0142y niezb\u0119dne przy zabezpieczeniu obiektu i uruchomieniu centralnego ogrzewania. Odzywali si\u0119 ludzie z r\u00f3\u017cnych stron Polski, gotowi nie\u015b\u0107 pomoc w jakiejkolwiek formie. Wojewoda pilski powo\u0142a\u0142 specjalna komisj\u0119 pod kierownictwem wicewojewody Paluchowskiego, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie z organami \u015bcigania w celu ustalenia przyczyn po\u017caru, zapewnienie zast\u0119pczych i docelowych pomieszcze\u0144 dla wychowank\u00f3w, dokonanie oceny stanu technicznego budynku i ustalenie harmonogramu i zasad finansowania prac remontowych. W chwili, kiedy pisz\u0119 ten tekst wiadomo, \u017ce prowadzone b\u0119d\u0105 prace zabezpieczaj\u0105ce, szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce remontu s\u0105 natomiast omawiane z ojcem prowincja\u0142em Zakonu Franciszkan\u00f3w, kt\u00f3ry jest w\u0142a\u015bcicielem obiektu.<\/p>\n\n\n\n Czy b\u0119dzie Dom Dziecka we Wronkach, dok\u0142adnie nie wiadomo, cho\u0107 19 grudnia na sesji Miejsko-Gminnej Rady Narodowej radni podj\u0119li uchwa\u0142\u0119 o odbudowie i reaktywowaniu tej plac\u00f3wki, powo\u0142ali te\u017c spo\u0142eczny komitet odbudowy. W tym samym dniu w Banku Sp\u00f3\u0142dzielczym we Wronkach uruchomione zosta\u0142o konto \u201ePomoc dzieciom z Domu Dziecka\u201d. Ale istnieje te\u017c koncepcja przeniesienia Domu Dziecka do Wr\u00f3blewa, gdzie mieliby znale\u017a\u0107 schronienie wychowankowie umieszczeni czasowo w Jaros\u0142awiu. Uchwa\u0142\u0119 w tej sprawie podj\u0119\u0142a Egzekutywa KMG PZPR.<\/p>\n\n\n\n Post\u0119powanie karne w sprawie po\u017caru we Wronkach prowadzone przez Prokuratur\u0119 Wojew\u00f3dzka zako\u0144czy si\u0119 prawdopodobnie umorzeniem. Na pewno, jak powiedzia\u0142 zast\u0119pca prokuratora wojew\u00f3dzkiego, Mieczys\u0142aw Kwiatkowski \u2013 Prokuratura wyst\u0105pi do Kuratorium O\u015bwiaty i Wychowania oraz Wojew\u00f3dzkiej Komendy Stra\u017cy Po\u017carnych o dok\u0142adne zbadanie warunk\u00f3w bezpiecze\u0144stwa przeciwpo\u017carowego we wszystkich plac\u00f3wkach opieku\u0144czo-wychowawczych.<\/p>\n\n\n\n \u017bycie we Wronkach toczy si\u0119 ju\u017c normalnie, z ka\u017cdym dniem na podw\u00f3rku Domu Dziecka pojawia\u0142o si\u0119 coraz mniej gapi\u00f3w. Powoli opadaj\u0105 emocje, lecz tym wszystkim, kt\u00f3rzy w jaki\u015b spos\u00f3b zwi\u0105zani by\u0142 z t\u0105 plac\u00f3wk\u0105, stra\u017cakom wynosz\u0105cym na r\u0119kach bezw\u0142adne dzieci\u0119ce cia\u0142a, a ocala\u0142ym wychowankom przede wszystkim, tragiczny obraz wydarze\u0144 w noc z 17 na 18 grudnia towarzyszy\u0107 b\u0119dzie ju\u017c do ko\u0144ca \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n O\u015bmioro dzieci nie \u017cyje, a p\u0142yn\u0105ce zewsz\u0105d r\u00f3\u017cnorakie prezenty dla tych dzieci, kt\u00f3re wyrwa\u0142y si\u0119 \u015bmierci przypomina im o tych, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma.\u201d<\/p>\n\n\n\n W tym miejscu chcia\u0142abym z\u0142o\u017cy\u0107 podzi\u0119kowania autorom za wyra\u017cenie zgody na opublikowanie artyku\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jesieni\u0105 ubieg\u0142ego roku portal Moje Wronki wsp\u00f3lnie z Muzeum Ziemi Wronieckiej zwr\u00f3cili si\u0119 do lokalnej spo\u0142eczno\u015bci z pro\u015bb\u0105 o pomoc w poszukiwaniu \u015bwiadk\u00f3w tamtego wydarzenia, podzielenia si\u0119 wspomnieniami oraz fotografiami. Niewiele os\u00f3b odpowiedzia\u0142o, ale Ci kt\u00f3rzy si\u0119 zg\u0142osili, pomimo tak d\u0142ugiego up\u0142ywu czasu, opowiadali niezwykle rozemocjonowani.<\/p>\n\n\n\n Autor jednej z relacji wspomina o spontanicznej akcji oddawania krwi dla dzieci przewiezionych do szpitala w Szamotu\u0142ach. 18 grudnia ok. godz. 5.30 stra\u017cacy OSP Wroment Wronki mieli zawie\u017a\u0107 autobusem pracowniczym grup\u0119 ochotnik\u00f3w \u2013 pracownik\u00f3w tej\u017ce firmy – do szpitala w Szamotu\u0142ach. Tam le\u017ca\u0142y ju\u017c na \u0142\u00f3\u017ckach wyniesione z p\u0142on\u0105cego budynku, nieprzytomne dzieci. Ochotnicy oddawali krew, kt\u00f3ra natychmiast by\u0142a przetaczana potrzebuj\u0105cym. Niestety pomimo wielkich nadziei, nie uda\u0142o si\u0119 pom\u00f3c. Prawdopodobnie takie samo dzia\u0142anie mia\u0142o miejsce w przypadku dzieci przewiezionych do szpitala w Czarnkowie.<\/p>\n\n\n\n Z innej relacji wiemy, \u017ce pracownice biura PSS Spo\u0142em we Wronkach zosta\u0142y z samego rana wydelegowane do przygotowywania posi\u0142k\u00f3w dzieciom przewiezionym na sto\u0142\u00f3wk\u0119 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w hotelu robotniczym przy firmie Spomasz Wronki, na ul. Powsta\u0144c\u00f3w Wielkopolskich. Miejsce to by\u0142o pierwszym, gdzie oko\u0142o czterdzie\u015bcioro ocala\u0142ych, ale jednocze\u015bnie przera\u017conych i przemarzni\u0119tych dzieci mog\u0142o si\u0119 schroni\u0107. Na sto\u0142\u00f3wce otrzyma\u0142y pierwsz\u0105 opiek\u0119 i ciep\u0142e posi\u0142ki. By\u0142y tam do czasu poszukania nowych plac\u00f3wek.<\/p>\n\n\n\n Ocala\u0142e dzieci zosta\u0142y nast\u0119pie przeniesione do dom\u00f3w dziecka w Krzy\u017cu, Jastrowie i Z\u0142otowie.<\/p>\n\n\n\n Dzisiaj, w przeddzie\u0144 uroczysto\u015bci upami\u0119tnienia tragicznego po\u017caru uratowane dzieci s\u0105 ju\u017c doros\u0142ymi lud\u017ami. Ka\u017cda z tych os\u00f3b pisze w\u0142asn\u0105 histori\u0119. Niekt\u00f3rzy wychowankowie mieszkaj\u0105 w kraju, inni za granic\u0105. Ka\u017cdy z nich w inny spos\u00f3b odnosi si\u0119 do swojego dzieci\u0144stwa i tamtych tragicznych wydarze\u0144. Szanujemy.<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119tamy.<\/p>\n\n\n\n Daria Wajdeman-Waszy\u0144ska<\/p>\n\n\n\n Zdj\u0119cia:<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/1.-Budynek-kosciola-i-klasztoru-przed-pozarem-autor-nieznany-1024x668.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/2-1024x726.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/3-732x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/4-679x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/5-1024x731.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/7-1024x728.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/6-1024x751.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/8-1024x729.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/9-722x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/13-718x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/10-1024x736.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/11-730x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/12-1024x647.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/17-1024x732.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/14-1024x736.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/15-1024x732.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/16-1024x729.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/18-1024x737.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/19-1024x730.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/20-1024x739.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/21-733x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/22-1024x734.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/23-736x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/24-709x1024.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/25-1024x643.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/historiawronek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/26.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"