{"id":460,"date":"2015-02-17T17:08:27","date_gmt":"2015-02-17T16:08:27","guid":{"rendered":"http:\/\/historiawronek.pl\/?p=460"},"modified":"2021-04-30T17:09:07","modified_gmt":"2021-04-30T15:09:07","slug":"wartoslaw-czy-najbryk","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/historiawronek.pl\/?p=460","title":{"rendered":"Wartos\u0142aw czy Najbryk?"},"content":{"rendered":"\n

Wartos\u0142aw czy Najbryk? – szkic historyczny o nazwie miejscowo\u015bci (obecnie wsi, a kiedy\u015b mie\u015bcie)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe z pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVIII wieku po\u015bwiadczaj\u0105 istnienie dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych nazw miasta: nazwy polskiej WARTOS\u0141AW i niemieckiej NEUBR\u00dcCK. Niemieckoj\u0119zyczna nazwa Neubr\u00fcck zosta\u0142a utworzona pod wp\u0142ywem ludno\u015bci niemieckiej stanowi\u0105cej wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d pierwszych osadnik\u00f3w sprowadzonych do miasta. U\u017cywana by\u0142a tak\u017ce nazwa Nowy Most, b\u0119d\u0105ca jedynie kalk\u0105, czyli dos\u0142ownym t\u0142umaczeniem niemieckiego Neubr\u00fcck.<\/p>\n\n\n\n

Za\u0142o\u017cyciel miasta \u0141ukasz Bni\u0144ski w zwi\u0105zku ze sprzeda\u017c\u0105 farbiarni w 1790 r. wystawi\u0142 przywilej, w kt\u00f3rym na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje ust\u0119p po\u015bwi\u0119cony nazwie miasta \u201e…w mie\u015bcie moim dziedzicznym w niemieckim Naybryk [Najbryk] a w polskim j\u0119zyku Wartos\u0142aw nazywanym w wojew\u00f3dztwie i powiecie pozna\u0144skim nad rzek\u0105 Wart\u0105 le\u017c\u0105cym…\u201d[1].<\/p>\n\n\n\n

Odst\u0119p czasu od chwili lokacji (1781) do momentu pojawienia si\u0119 cytowanego dokumentu jest niewielki, co mo\u017ce dowodzi\u0107, \u017ce od pocz\u0105tku swego istnienia miasto mog\u0142o nosi\u0107 jednocze\u015bnie dwie r\u00f3\u017cne nazwy. Zak\u0142adaj\u0105c poprawno\u015b\u0107 tego rozumowania, nale\u017ca\u0142oby tak\u017ce stwierdzi\u0107, \u017ce nazwy te nie mia\u0142y r\u00f3wnego statusu. Za dominacj\u0105 nazwy niemieckiej Neubr\u00fcck przemawia umieszczenie jej na staropolskiej piecz\u0119ci miasta w 1785 r.[2].<\/p>\n\n\n\n

Po\u015bwiadczone we wczesnych \u017ar\u00f3d\u0142ach zapisy obydwu nazw miasta przedstawiaj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n\n\n\n

1. Naybryk [jest to wersja spolszczona, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy czyta\u0107, jako Najbryk] \u2013 napis na piecz\u0119ci miejskiej z 1785 r.[3].<\/p>\n\n\n\n

2. Oppido noviter erecti Nowy Most, oppidum Nowymost \u2013 akta ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Wartos\u0142awiu z 1788 r.[4].<\/p>\n\n\n\n

3. Naybryk i Wartos\u0142aw \u2013 akt sprzeda\u017cy farbiarni z 1790 r.[5].<\/p>\n\n\n\n

4. Neubr\u00fck \u2013 napis na piecz\u0119ci miejskiej z 1793 r.[6].<\/p>\n\n\n\n

5. Neubr\u00fcck i Wartoslawo \u2013 \u201eIndaganda\u201d [pruski kwestionariusz, kt\u00f3ry zawiera b\u0142\u0119dy w pisowni polskich nazw miejscowo\u015bci] z 1793\/4 r.[7].<\/p>\n\n\n\n

6. Neubr\u00fck polnisch Nowymost oder Wratislawa \u2013 opis Prus Po\u0142udniowych z 1798 r.[8].<\/p>\n\n\n\n

Za panowania pruskiego nazwa Wartos\u0142aw zosta\u0142a wyparta przez niemiecki Neubr\u00fcck i na ponad p\u00f3\u0142 wieku posz\u0142a w zapomnienie. W tym okresie w polskoj\u0119zycznych publikacjach upowszechni\u0142a si\u0119 nazwa Nowy Most. Nazwa Wartos\u0142aw ponownie pojawi\u0142a si\u0119 dopiero na pocz\u0105tku drugiej po\u0142owy XIX wieku. Spotykamy j\u0105 w odbiegaj\u0105cej od pierwotnego brzmienia postaci w publikacji Heinricha Wuttkego (\u201eSt\u00e4dtebuch des Landes Posen\u201d) z 1864 r. jako \u201eWratislawa, an der Warthe [nad Wart\u0105]\u201d. Wuttke w swej pracy cytowa\u0142 nazw\u0119 podan\u0105 przez Carla Josepha Huebnera w 1798 r.[9]. W \u201eS\u0142owniku geograficznym Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d (tom I) z 1880 r. wyst\u0119puje ju\u017c ponownie pierwotna pisownia nazwy \u2013 Wartos\u0142aw.<\/p>\n\n\n\n

Dekretem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu z dnia 27 sierpnia 1919 r. przywr\u00f3cono urz\u0119dowo dawniejsz\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 Wartos\u0142aw w miejsce nazwy Neubr\u00fcck[10]. W okresie drugiej wojny \u015bwiatowej ponownie obowi\u0105zywa\u0142a nazwa niemiecka Neubr\u00fcck [11]. Od 1945 r. oficjaln\u0105 nazw\u0105 miejscowo\u015bci jest wy\u0142\u0105cznie nazwa polska \u2013 Wartos\u0142aw, kt\u00f3r\u0105 odnotowuje wydany w 1948 r. \u201eSpis miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa pozna\u0144skiego\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pochodzenie etymologiczne obydwu nazw obja\u015bni\u0142 prof. Kazimierz Rymut w swojej ksi\u0105\u017cce \u201eNazwy miast Polski\u201d (1980). Na stronie 257 czytamy: \u201e…[miasteczko] usytuowane zosta\u0142o na lewym brzegu Warty. Przez rzek\u0119 prowadzi\u0142 most. Od niego miasteczko nosi\u0142o nazw\u0119 Nowy Most (Nowy Most, niem. Neubrueck 1886). Od nazwy rzeki Warty zosta\u0142a ukuta nowa sztuczna nazwa Wartos\u0142aw\u201d.Wyra\u017cona przez profesora Rymuta opinia, \u017ce Wartos\u0142aw jest nazw\u0105 now\u0105 jest bardzo og\u00f3lnikowa, brak jej poparcia w postaci zapis\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, na podstawie kt\u00f3rych autor m\u00f3g\u0142by wskaza\u0107 przynajmniej w przybli\u017ceniu czas jej powstania. Jedyny cytat w opracowanym przez profesora ha\u015ble Wartos\u0142aw pochodzi ze \u201eS\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego…\u201d, t. VII, Warszawa 1886.<\/p>\n\n\n\n

Do zgo\u0142a odmiennych wniosk\u00f3w prowadz\u0105 przedstawione na wst\u0119pie zapisy \u017ar\u00f3d\u0142owe obu nazw. Wynika z nich, \u017ce nazwa polska Wartos\u0142aw obok nazwy niemieckiej Najbryk \u2013 Neubr\u00fcck u\u017cywana by\u0142a najp\u00f3\u017aniej od 1790 r., a wi\u0119c w dziewi\u0119\u0107 lat po za\u0142o\u017ceniu miasta, co ostatecznie przeczy twierdzeniu, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 nazwa \u201enowa\u201d. Po dzie\u0144 dzisiejszy pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi pytanie, czy nazwa niemiecka jest nazw\u0105 pierwotn\u0105, czy te\u017c obie nazwy polska i niemiecka nadane zosta\u0142y miastu r\u00f3wnocze\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n

[Uwaga: na potrzeby niniejszego opracowania nie przeprowadzono kwerendy ksi\u0105g metrykalnych parafii Biezdrowo, kt\u00f3re s\u0105 obecnie niedost\u0119pne z powodu czasowego zamkni\u0119cia Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu].<\/p>\n\n\n\n

Piotr Pojasek. Nowa Wie\u015b \u2013 Wartos\u0142aw, 2006.<\/p>\n\n\n\n

Przypisy:<\/p>\n\n\n\n

1. Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, zesp\u00f3\u0142: Ksi\u0119gi s\u0105du i urz\u0119du grodzkiego w Poznaniu, sygn.: 621.<\/p>\n\n\n\n

2. M. Gumowski, \u201ePiecz\u0119cie i herby miast wielkopolskich\u201d, Pozna\u0144, 1932.<\/p>\n\n\n\n

3. Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

4. Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, zesp\u00f3\u0142: Biezdrowo, sygn.: KA 11602 \u201eNowymost po\u0142\u0105czenie z ko\u015bcio\u0142em w Biezdrowie 1788-1895\u201d.<\/p>\n\n\n\n

5. Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, zesp\u00f3\u0142: Ksi\u0119gi s\u0105du i urz\u0119du grodzkiego w Poznaniu, sygn.: 621.<\/p>\n\n\n\n

6. Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, zesp\u00f3\u0142: Cechy miasta Poznania, sygn.: 44, 46, 64 i 65; M. Adamczewski, \u201eHeraldyka miast wielkopolskich do ko\u0144ca XVIII wieku\u201d, Warszawa 2000.<\/p>\n\n\n\n

7. J. W\u0105sicki, \u201eOpisy miast polskich z 1793-1794\u201d, cz. I, Pozna\u0144 1962.<\/p>\n\n\n\n

8. C. J. Huebner, \u201eHistorisch-statistisch-topographische Beschreibung von S\u00fcdpreu\u00dfen und Neu-Ostpreu\u00dfen\u201d, Band 1, Leipzig 1798.<\/p>\n\n\n\n

9. Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

10. \u201eDziennik urz\u0119dowy na obw\u00f3d Rejencji Pozna\u0144skiej\u201d, nr 38, Pozna\u0144 1919.<\/p>\n\n\n\n

11. B. Czajczy\u0144ska, \u201eSpis miejscowo\u015bci USC Wronki z lat 1888-1918, 1939-1945\u201d, maszynopis, 1997.<\/p>\n\n\n\n

Poni\u017cej na ilustracjach (fot. P. Pojasek):<\/p>\n\n\n\n

1. Znak miejscowo\u015bci Wartos\u0142aw<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

2. Drogowskaz do przystani promowej w Wartos\u0142awiu<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

3. Pomnik z krzy\u017cem na cmentarzu ewangelickim w Wartos\u0142awiu (projekt i wykonanie Rafa\u0142 Siwi\u0144ski \u2013 Panderoza Popowo)<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

4. Pomnik z krzy\u017cem \u2013 tablica z dwuj\u0119zyczn\u0105 nazw\u0105 miejscowo\u015bci (koncepcja P. Pojasek i Rafa\u0142 Siwi\u0144ski; wykonanie Tadeusz Burawski z Wronek)<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

5. Witacz przy wje\u017adzie do Wartos\u0142awia (koncepcja Piotr Pojasek i Daria Wajdeman-Waszy\u0144ska; wykonanie Eugeniusz Tacik z Binina)<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

6. Witacz \u2013 tablica z dwuj\u0119zyczn\u0105 nazw\u0105 miejscowo\u015bci (koncepcja P. Pojasek)<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

7. List Zofii Zierhoffer z 23 lutego 2007 r. do Piotra Pojaska. Tematem listu jest powy\u017cszy artyku\u0142 (Zofia Zierhoffer \u2013 mieszkanka Poznania, j\u0119zykoznawca, zwi\u0105zana z Pracowni\u0105 Toponomastyczn\u0105 \u2013 Instytutu J\u0119zyka Polskiego PAN w Krakowie, wsp\u00f3\u0142autorka ksi\u0105\u017cki \u201eNazwy miast Wielkopolski\u201d oraz autorka licznych hase\u0142 w wielotomowym s\u0142owniku \u201eNazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany\u201d)<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\n\n\n\n

Kopiowanie, modyfikowanie, publikacja oraz dystrybucja ca\u0142o\u015bci lub cz\u0119\u015bci artyku\u0142u bez uprzedniej zgody w\u0142a\u015bciciela \u2013 s\u0105 zabronione.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wartos\u0142aw czy Najbryk? – szkic historyczny o nazwie miejscowo\u015bci (obecnie wsi, a kiedy\u015b mie\u015bcie) Materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe z pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVIII wieku po\u015bwiadczaj\u0105 istnienie dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych nazw miasta: nazwy polskiej WARTOS\u0141AW i niemieckiej NEUBR\u00dcCK. Niemieckoj\u0119zyczna nazwa Neubr\u00fcck zosta\u0142a utworzona pod wp\u0142ywem ludno\u015bci niemieckiej stanowi\u0105cej wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d pierwszych osadnik\u00f3w sprowadzonych do miasta. U\u017cywana by\u0142a tak\u017ce nazwa […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":462,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,10],"tags":[122,61],"class_list":{"0":"post-460","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-historia","8":"category-miejsca","9":"tag-neubruck","10":"tag-wartoslaw","11":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/460","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=460"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/460\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":463,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/460\/revisions\/463"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/462"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=460"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=460"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=460"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}