{"id":286,"date":"2018-11-15T12:36:47","date_gmt":"2018-11-15T11:36:47","guid":{"rendered":"http:\/\/historiawronek.pl\/?p=286"},"modified":"2021-04-29T12:37:39","modified_gmt":"2021-04-29T10:37:39","slug":"zydzi-we-wronkach-i-wartoslawiu","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/historiawronek.pl\/?p=286","title":{"rendered":"\u017bydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107"},"content":{"rendered":"\n

\u017bydzi we Wronkach i Wartos\u0142awiu…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mi\u0119dzy granicznym murem, oddzielaj\u0105cym nas od spokrewnionej rodziny Mozolewskich \u2013 a chlewikiem, wisia\u0142a \u201esztanga\u201d, gruby metalowy pr\u0119t, na kt\u00f3rym trzepali\u015bmy dywany. To jedyna pozosta\u0142o\u015b\u0107 po sklepie Hermanna Podolskiego, kt\u00f3ry sprzedawa\u0142 ubrania \u201eze sztangi\u201d, tzn. gotowe, kompletne. Urodzi\u0142em si\u0119 wi\u0119c w \u017cydowskim domu (Rynek 4), kt\u00f3ry dziadek J\u00f3zef odkupi\u0142 w 1922 roku. Rodzina by\u0142a wierna moj\u017ceszowej tradycji. Kobiety nosi\u0142y peruki. \u015aci\u015ble przestrzegano szabatu. W ten dzie\u0144 rano przychodzi\u0142a Polka \u2013 s\u0142u\u017c\u0105ca, tylko po to, by przy\u0142o\u017cy\u0107 zapa\u0142k\u0119, zapali\u0107 (czynno\u015b\u0107 zakazana) ogie\u0144 w piecu. Na paradnych drzwiach do salonu (do pokoju sto\u0142owego \u2013 jak m\u00f3wili\u015bmy) znajdowa\u0142y si\u0119 litery Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144, kt\u00f3re dziadek po zasiedleniu usun\u0105\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Z omawianej tu ksi\u0105\u017cki dowiadujemy si\u0119, \u017ce wroniecka, \u017cydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 wyda\u0142a w XIX i XX wieku wiele \u015bwiatowych, wybitnych osobisto\u015bci, spe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 na terenie naszego kraju, jak i Europy. S\u0105 w tej elicie wybitni pisarze religijni, natchnieni komentatorzy pism kabalistycznych, spo\u0142ecznicy, rabini, wydawcy, wynalazcy, uczeni. Wymie\u0144my tu przynajmniej rabina Isidora Lipsch\u00fctza, prof. Adolfa Pinnera europejskiej s\u0142awy chemika oraz znanych lekarzy z rodziny Zondk\u00f3w \u2013 profesor\u00f3w medycyny na europejskich katedrach. Autorzy pomie\u015bcili w ksi\u0105\u017cce, obok znanych ju\u017c dokument\u00f3w, relacji, materia\u0142\u00f3w ikonograficznych wiele nowych, odkrywczych tekst\u00f3w i zdj\u0119\u0107. Materia\u0142y te wspiera bogaty zesp\u00f3\u0142 przypis\u00f3w, szczeg\u00f3\u0142owych odno\u015bnik\u00f3w, bibliografia pozwalaj\u0105ca nazwa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 monografi\u0105 w zakresie podj\u0119tego tematu.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d zamieszczonych materia\u0142\u00f3w, sporne odczucia budz\u0105 wspomnienia Bernice Fishman pt. \u201eSamotny p\u0142omie\u0144\u201d. Zaskoczony czytam na str. 11:<\/p>\n\n\n\n

\u201eSzczeg\u00f3lne podzi\u0119kowania nale\u017c\u0105 si\u0119 prof. Marysi Galbraith za zakupienie USC Shoah Foundation w Los Angeles dw\u00f3ch testimonia\u0142\u00f3w: Lucie Gabriel z d. Treitel oraz Bernice Fishman z d. Graudenz dla Muzeum Ziemi Wronieckiej\u201d.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c takie rzeczy si\u0119 kupuje, by je opublikowa\u0107, upowszechni\u0107? Budzi szacunek i podziw odwaga i wola walki o prze\u017cycie ma\u0142ej Bernice \u2013 Broni z d. Graudenz… Jej relacja przes\u0142oni\u0119ta cierpieniem, traum\u0105 i latami, kt\u00f3re min\u0119\u0142y… Daleka od obiektywizmu. Trudno zgodzi\u0107 si\u0119 z rozsianymi licznie w tek\u015bcie zdaniami, w kt\u00f3rych autorka pisze, \u017ce Polacy na r\u00f3wni z Niemcami prze\u015bladowali, wyniszczali \u017byd\u00f3w w lata okupacji. Te niesprawiedliwe przekazy, na szcz\u0119\u015bcie, \u0142\u0105czy autorka z licznymi relacjami, z kt\u00f3rych wynika, \u017ce jej najbli\u017csi i cz\u0119\u015b\u0107 dalszej rodziny \u2013 wszyscy uratowali si\u0119 dzi\u0119ki bezinteresownej (a niestety, czasem i interesownej) pomocy Polak\u00f3w, ryzykuj\u0105cych \u017cycie za pomoc \u017bydom. Tak, byli\u015bmy jedynym krajem w Europie, w kt\u00f3rym za t\u0119 pomoc karano \u015bmierci\u0105. Licznie wyst\u0119puj\u0105 wi\u0119c w opowie\u015bci Broni (potwierdzaj\u0105c historyczn\u0105 prawd\u0119), ci kt\u00f3rzy ratowali, pomagali: rolnicy, siostry zakonne, le\u015bnicy, bezimienni ludzie polskich miast, miasteczek. T\u0142umaczka tekstu i redaktorzy omawianej tu ksi\u0105\u017cki, poczuli si\u0119 zmuszeni s\u0105 do zamieszczania przypis\u00f3w, prostuj\u0105cych relacj\u0119:<\/p>\n\n\n\n

\u201eOpinia niezgodna z prawd\u0105 historyczn\u0105. Polskie Pa\u0144stwo Podziemne instytucjonalnie nie odpowiada za Zag\u0142ad\u0119 \u017byd\u00f3w na ziemiach okupowanej Polski w latach 1939\u20131945\u201d.<\/p>\n\n\n\n

\u201eOpinia niezgodna z prawd\u0105 historyczn\u0105. To w\u0142a\u015bnie Rz\u0105d Polski w Londynie, poprzez Rad\u0119 Pomocy \u017bydom (\u017begot\u0119), ratowa\u0142 \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142obywateli, z kolei poprzez Armi\u0119 Krajow\u0105 wykonywa\u0142 wyroki \u015bmierci na szmalcownikach i mordercach \u017byd\u00f3w, wreszcie zbiera\u0142 dowody zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej Jan Karski przekaza\u0142 rz\u0105dom Anglii i USA\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze zdania wspomnie\u0144 Bernice Fishman to obrazy agresji \u201enarodowych\u201d element\u00f3w wobec \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w Wronek, w miesi\u0105cach poprzedzaj\u0105cych wybuch II wojny. Oczywi\u015bcie, znane s\u0105 i historycznie potwierdzone akty przemocy, pikietowania \u017cydowskich sklep\u00f3w, propagandowych akcji \u201eNie kupuj u \u017byda\u201d. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce wi\u0119cej w tych dzia\u0142aniach by\u0142o \u201ena pokaz\u201d, wi\u0119cej taniego teatru ni\u017c autentycznej pasji. W miasteczku znali si\u0119 wszyscy \u201eod ma\u0142ego\u201d, byli wzajemnie od siebie uzale\u017cnieni, w ka\u017cdym znaczeniu tego s\u0142owa. Bronia \u2013 Bernice przyznaje:<\/p>\n\n\n\n

\u201eM\u00f3j ojciec nie by\u0142 przera\u017cony tymi zdarzeniami. Pikietuj\u0105cy byli jego przyjaci\u00f3\u0142mi i s\u0105siadami. Urodzi\u0142 si\u0119 i dorasta\u0142 po\u015br\u00f3d nich. Przecie\u017c nie skrzywdziliby ani jego, ani jego rodziny. K\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119, \u017ce ma tyle samo klient\u00f3w teraz, co przed demonstracjami, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce teraz korzystali z tylnego wej\u015bcia do sklepu\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Przypuszczam, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u201enarodowc\u00f3w\u201d po zdj\u0119ciu organizacyjnego stroju, chy\u0142kiem sz\u0142a \u201edo \u017cyda\u201d, bo tu by\u0142o taniej i wyb\u00f3r towaru wi\u0119kszy. Na t\u0119 dwoisto\u015b\u0107 zachowa\u0144 dobrym dowodem s\u0105 zamieszczone wspomnienia z dzieci\u0144stwa mieszka\u0144ca Wronek, kt\u00f3ry opowiada o takim uczestnictwie z r\u00f3wie\u015bnikami w \u015awi\u0119cie Sza\u0142as\u00f3w, spo\u017cywaniu s\u0142odkich, rytualnych ciasteczek (kugel), o pi\u0119knej grze skrzypka Hamela i podnios\u0142ym \u015bpiewie psalm\u00f3w. Ten sam wronczanin wspomina, jak to b\u0119d\u0105c ch\u0142opcem, nam\u00f3wiony przez \u201enarodowc\u00f3w\u201d wtoczy\u0142 do eleganckiego sklepu Zondk\u00f3w na Rynku, wielki okr\u0105g\u0142y kamie\u0144. \u201eNa synagodze\u201d jednak, a wi\u0119c na wronieckim kahale, lokowano, zabezpieczano sumy \u2013 jak w banku, by potem je wyp\u0142aca\u0107, uzyskiwa\u0107 procenty.<\/p>\n\n\n\n

\u201eW 1872 roku kupiec (Robert?) Mottek z Wronek by\u0142 jednym z dwunastu wierzycieli wronieckich franciszkan\u00f3w, kt\u00f3rym po\u017cyczy\u0142 na doko\u0144czenie budowy klasztoru 500 tal.\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Jak w tym kontek\u015bcie pami\u0119ta\u0107 opowie\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 przekaza\u0142 mi Stanis\u0142aw Mozolewski, o wronieckich cyklistach, kt\u00f3rzy obje\u017cd\u017cali okoliczne synagogi i kamieniami rzucali w okna b\u00f3\u017cnic? Ale czytam te\u017c, \u017ce syna Josepha, zwanego Bubi (wyst\u0119puje w mym wierszu jako amator polewki, wch\u0142anianej w go\u015bcinnym domu Mozolewskich), uczy\u0142 na Borku konnej jazdy emerytowany polski oficer, Kawaler Virtuti Militari \u2013 Adolf Prawdzic Kar\u0142owski (gr\u00f3b na wronieckim cmentarzu).<\/p>\n\n\n\n

Podczas prezentacji omawianej tu ksi\u0105\u017cki w Muzeum, powr\u00f3cono to sprawy pi\u0119knej, kutej XIX \u2013 wiecznej bramy zdobi\u0105cej ongi uliczk\u0119 prowadz\u0105c\u0105 z ul. Pozna\u0144skiej do synagogi a przeniesionej przez Janusza \u0141opat\u0119 do Muzeum G\u00f3rk\u00f3w w Szamotu\u0142ach… Ten zabytek koniecznie winien wr\u00f3ci\u0107 do Wronek. Ma on i swe znaczenie symboliczne. Uliczk\u0119 wiod\u0105c\u0105 do synagogi, tradycyjnie nazywano z\u0142ot\u0105, \u015bwi\u0119t\u0105 drog\u0105, tak\u017ce (przez nawi\u0105zanie do Starego Testamentu) \u201eigielnym uchem\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Czyta\u0142em uwa\u017cnie omawiana publikacj\u0119 i trudno nie zapisa\u0107 pyta\u0144: czy z tekst\u00f3w wynika \u2013 kto by\u0142 inicjatorem budowy lapidarium? Kto zainicjowa\u0142 powo\u0142anie Stowarzyszenia Lapidarium \u017bydowskie we Wronkach? Kto zbiera\u0142, gromadzi\u0142, sk\u0142ada\u0142 na swojej posesji u\u0142amki macew i zabezpiecza\u0142 je przed przewiezieniem do lapidarium? Tych pyta\u0144 mog\u0142oby by\u0107 wi\u0119cej… I prowadz\u0105 one do Piotra Pojaska, pracownika Muzeum Ziemi Wronieckiej, kt\u00f3rego charakterystyczna posta\u0107 ka\u017ce mi przypuszcza\u0107, \u017ce jest nowym, wsp\u00f3\u0142czesnym wcieleniem \u017cyj\u0105cego przed II wojn\u0105 we Wronkach \u2013 s\u0119dziego Tadeusza Dutkiewicza, bibliofila, kolekcjonera dzie\u0142 sztuki, spo\u0142ecznika. Piotr Pojasek jest redaktorem omawianego tu tytu\u0142u, on te\u017c dobra\u0142 ilustracje. Pod jego pi\u00f3ra wysz\u0142a przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w zgromadzonych w ksi\u0105\u017cce.<\/p>\n\n\n\n

Publikacja \u201e\u017bydzi we Wronkach i Wartos\u0142awiu\u201d zawdzi\u0119cza swe powstanie tak\u017ce licznym osobom prywatnym, jak i przedstawicielom stowarzysze\u0144, instytucji, w\u0142adz… Sfinansowana ze \u015brodk\u00f3w Stowarzyszenia Lapidarium we Wronkach, przy dofinansowaniu Gminy Wronki, zawdzi\u0119cza zapewne \u015brodki na swe powstanie tak\u017ce decyzjom burmistrza Miros\u0142awa Wieczora i wiceburmistrza Roberta Dorny, kt\u00f3ry \u2013 jak czytam \u2013 by\u0142 przy pierwszych rozmowach powstaj\u0105cego Stowarzyszenia. Nie oby\u0142o si\u0119 i zapewne, bez przychylno\u015bci dyrektora Wronieckiego O\u015brodka Kultury \u2013 Micha\u0142a Poniewskiego.<\/p>\n\n\n\n

Uznanie budzi staranno\u015b\u0107 wydawnictwa, jego wystr\u00f3j edytorski b\u0119d\u0105cy dzie\u0142em (jak i poprzedni zeszyt) Anny Michalak, \u015bwietny papier. Dzie\u0142o nazwane skromnie zeszytem nr 3, robi wra\u017cenie w dobie migota\u0144 ekranu, fejsbuka. Na 320 stronach, wa\u017cne, cz\u0119sto po raz pierwszy udost\u0119pniane fotografie, dokumentacja generacji wronieckich i wartos\u0142awskich, \u017cydowskich rodzin. W ksi\u0105\u017cce znajdziemy te\u017c genealogie, mapy, plany, \u201eList\u0119 dusz \u017byd\u00f3w…\u201d z oko\u0142o roku 1848 (rok urodzin, zaw\u00f3d). Tak\u017ce i wsp\u00f3\u0142czesne materia\u0142y ikonograficzne, dokumentuj\u0105ce mi\u0119dzy innymi budow\u0119 lapidarium na Zamo\u015bciu. S\u0105 i firmowe wieszaki z \u017cydowskich sklep\u00f3w. Ksi\u0105\u017ck\u0119 zamyka (jak symbol) zdj\u0119cie Kap\u0142ana ks. pra\u0142. Augustyna Jaskulskiego, proboszcza w Biezdrowie ko\u0142o Wronek, autora gramatyki j\u0119zyka hebrajskiego, podr\u0119cznika uchodz\u0105cego za najlepsze XIX \u2013 wieczne kompendium w tym zakresie.<\/p>\n\n\n\n

Odnotujmy na koniec autor\u00f3w tego wydarzenia \u2013 pi\u0119knej ksi\u0105\u017cki, z noty redakcyjnej strony przepisuj\u0105c:<\/p>\n\n\n\n

\u201e\u017bydzi we Wronkach i Wartos\u0142awiu: historia, dziedzictwo, pami\u0119\u0107\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eZeszyty Muzeum Ziemi Wronieckiej\u201d 1 (3) 2018<\/p>\n\n\n\n

\u017bydzi we Wronkach i Wartos\u0142awiu<\/p>\n\n\n\n

Stron 320<\/p>\n\n\n\n

Redaguje zesp\u00f3\u0142 w sk\u0142adzie:<\/p>\n\n\n\n

Piotr Pojasek (redaktor numeru, wyb\u00f3r ilustracji)<\/p>\n\n\n\n

Patrycja Burawska<\/p>\n\n\n\n

\u0141ukasz Majchrzak<\/p>\n\n\n\n

Anna Michalak<\/p>\n\n\n\n

Daria Wadejman-Waszy\u0144ska<\/p>\n\n\n\n

Korekta: \u0141ukasz Majchrzak, Krystyna Pawlaczyk<\/p>\n\n\n\n

Projekt graficzny, sk\u0142ad, przygotowanie do druku:<\/p>\n\n\n\n

Anna Michalak<\/p>\n\n\n\n

Publikacja sfinansowana ze \u015brodk\u00f3w<\/p>\n\n\n\n

Stowarzyszenia \u201eLapidarium \u017bydowskie we Wronkach\u201d<\/p>\n\n\n\n

przy dofinansowaniu Gminy Wronki<\/p>\n\n\n\n

Muzeum Ziemi Wronieckiej<\/p>\n\n\n\n

Wroniecki O\u015brodek Kultury<\/p>\n\n\n\n

Jerzy Grupi\u0144ski. Pozna\u0144, listopad 2018 rok<\/p>\n\n\n\n

Kopiowanie, modyfikowanie, publikacja oraz dystrybucja ca\u0142o\u015bci lub cz\u0119\u015bci artyku\u0142u bez uprzedniej zgody w\u0142a\u015bciciela \u2013 s\u0105 zabronione.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi we Wronkach i Wartos\u0142awiu… Mi\u0119dzy granicznym murem, oddzielaj\u0105cym nas od spokrewnionej rodziny Mozolewskich \u2013 a chlewikiem, wisia\u0142a \u201esztanga\u201d, gruby metalowy pr\u0119t, na kt\u00f3rym trzepali\u015bmy dywany. To jedyna pozosta\u0142o\u015b\u0107 po sklepie Hermanna Podolskiego, kt\u00f3ry sprzedawa\u0142 ubrania \u201eze sztangi\u201d, tzn. gotowe, kompletne. Urodzi\u0142em si\u0119 wi\u0119c w \u017cydowskim domu (Rynek 4), kt\u00f3ry dziadek J\u00f3zef odkupi\u0142 w 1922 […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":287,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,9],"tags":[61,16,60],"class_list":{"0":"post-286","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-historia","8":"category-ludzie","9":"tag-wartoslaw","10":"tag-wronki","11":"tag-zydzi","12":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/286","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=286"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/286\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":289,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/286\/revisions\/289"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/287"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=286"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=286"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/historiawronek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=286"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}